Việt Nam là một quốc gia có biển với chiều dài bờ biển hơn 3260 km nằm gần kề tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, nối liền các trung tâm kinh tế sôi động nhất của thế giới hiện nay.
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, ông cha ta đã hướng ra biển để buôn bán và giao lưu văn hóa với các quốc gia lân cận và trên thế giới với phương châm bốn biển đều là anh em.
Từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm chỉ đạo các hoạt động kinh tế biển trong đó có ngành hàng hải nhằm phát huy tiềm năng sẵn có của biển trong các cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc cũng như trong công cuộc xây dựng và phục hưng nước nhà.
Trước tình hình và nhiệm vụ mới của Cách mạng, ngày 05 tháng 05 năm 1965, Bộ GTVT đã ra quyết định số 1046 giải thể Cục vận tải thuỷ để thành lập Cục vận tải đường biển và Cục vận tải đường sông. Với Quyết định này, ngành Hàng Hải Việt
Nam đã bước sang một giai đoạn phát triển mới. Từ đó, ngày 5 tháng 5 hàng năm trở thành ngày truyền thống của ngành Hàng Hải Việt
Nam.
Giai đoạn 1965-1975 là giai đoạn ngành HHVN cùng cả nước vừa chiến đấu vừa xây dựng và phát triển lực lượng, góp phần đắc lực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ hậu phương Miền Bắc, chi viện cho tiền tuyến lớn Miền Nam. Bằng sự thông minh và lòng dũng cảm, vượt qua muôn vàn khó khăn và thử thách, cán bộ công nhân ngành hàng hải đã góp phần đắc lực trong cuộc chiến chống phong tỏa bằng đường biển của kẻ thù, bốc dỡ và vận chuyển hàng triệu tấn hàng hoá bằng đường biển phục vụ cho hậu phương và tiền tuyến. Trong thời kỳ này, nhiều tập thể và cá nhân của ngành đã được Nhà nước tặng nhiều danh hiệu và phần thưởng cao quý.
Từ sau 1975, công tác quản lý Nhà nước và các hoạt động sản xuất kinh doanh của ngành được triển khai trong phạm vi cả nước. Nhiều nhiệm vụ mới được đặt ra cho ngành. Nhà nước đã có những quyết định thay đổi tổ chức quản lý của ngành đó là Tổng Cục đường biển (1977) Liên hiệp hàng hải (1990). Sự ra đời các mô hình trên thể hiện sự năng động trong hoạt động quản lý vĩ mô nhằm đáp ứng được tình hình nhiệm vụ của từng thời kỳ, cho phép rút ra được những bài học quý giá từ thực tiễn vận hành các mô hình trên.
Tháng 6 năm 1990, Bộ Luật Hàng Hải Việt
Nam - Bộ luật chuyên ngành đầu tiên của nước ta được Quốc hội phê chuẩn. Sự ra đời của Bộ luật đã tạo nền tảng pháp lý cho hoạt động quản lý nhà nước và sản xuất kinh doanh của ngành hàng hải, bước đầu phù hợp với tập quán quốc tế. Sự ra đời của Bộ luật cũng đồng thời đòi hỏi ngành hàng hải phải tiếp tục được đổi mới về tổ chức và phương thức điều hành quản lý.
Tháng 6 năm 1992, Chính phủ ban hành Nghị Định số 239/NĐ-CP thành lập Cục Hàng Hải Việt Nam, với trọng trách là cơ quan quản lý Nhà nước chuyên ngành. Năm 1993 Chính phủ ban hành Nghị định 91/NĐ-CP thành lập Tổng công ty Hàng Hải Việt Nam với chức năng chính là kinh doanh vận tải biển, quản lý kinh doanh cảng biển và dịch vụ hàng hải. Đây là những Nghị định quan trọng làm cho ngành HHVN biến đổi về chất trong quản lý Nhà nước và hoạt động sản xuất kinh doanh, phù hợp với đường lối đổi mới của Đảng trong phát triển kinh tế. Từ đó đến nay, ngành HHVN tiếp tục đổi mới và không ngừng phát triển. Diện mạo của ngành hôm nay đã mang dáng dấp của một ngành kinh tế hiện đại.
Về công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực hàng hải
Cùng với Bộ luật hàng hải, hàng trăm văn bản dưới luật được ban hành cùng với những điều chỉnh sửa đổi cần thiết. Trên nền tảng đó, Cục Hàng hải Việt Nam với 23 Cảng vụ hàng hải hoạt động trên tất cả các vùng biển của cả nước đã triển khai có hiệu quả công tác quản lý nhà nước chuyên ngành về hàng hải, tạo điều kiện pháp lý thông thoáng giúp các hoạt động sản xuất kinh doanh trong ngành hàng hải phát triển.
Công tác cải cách thủ tục hành chính tại các cảng biển đã được Cục HHVN nỗ lực triển khai từ năm 2001, đã mang lại hiệu quả thiết thực với nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp hoạt động trong ngành hàng hải, được Chính phủ đánh giá cao. Ngày 18/12/2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định 160/2003/NĐ-CP về 'Quản lý hoạt động hàng hải tại cảng biển và khu vực hàng hải của Việt Nam' chính thức cho phép áp dụng các biện pháp cải cách hành chính tại các cảng biển trong cả nước. Cục HHVN đã triển khai dự án ứng dụng CNTT trong cải cách thủ tục hành chính: đã thiết lập mạng diện rộng (WAN) kết nối Văn phòng Cục với 23 cảng vụ hàng hải, các cơ quan đăng ký tàu biển thuyền viên trong cả nước và các bộ phận của các cơ quan quản lý nhà nước làm việc tại văn phòng Cảng vụ hàng hải. Cục HHVN đã công bố Trang thông tin điện tử (Website) của Cục vào tháng 2/2004, cung cấp đầy đủ các tin cần thiết cho các tổ chức, cá nhân trong hoạt động đầu tư kinh doanh trong ngành hàng hải tại Viêt
Nam.
Hiệu quả của hoạt động quản lý Nhà nước trong thời gian qua đã có tác động tích cực chọ sự phát triển của ngành hàng hải trong phạm vi cả nước trên tất cả các lĩnh vực.
Về xây dựng, quản lý và khai thác cảng biển
Cả nước đã hình thành một hệ thống gồm 8 nhóm cảng biển theo một quy hoạch đã được Thủ tướng phê duỵệt năm 1999. Nhiều cảng đã và đang được nâng cấp mở rộng, được đầu tư nhiều thiết bị bốc dỡ hiện đại, đã đạt năng suất xếp dỡ ngang tầm khu vực. Nếu sản lượng hàng hoá thông qua tất cả các cảng biển Việt Nam năm 1995 là 34 triệu tấn thì năm 2004 là 127 triệu tấn. Điều đáng phấn khởi là xu hướng tăng trưởng lượng hàng hóa thông qua cảng biển được duy trì qua từng năm.
Đặc biệt năm 2004, chúng ta đã hoàn thành xây dựng và đưa vào khai thác Cảng Cái Lân. Đây là lần đầu tiên, một cảng biển được xây dựng đồng bộ, với trang thiết bị bốc dỡ hiện đại cho phép tàu 4 vạn tấn đầy tải vào làm hàng, thực hiện chuyển giao thành công công nghệ tiên tiến của Nhật Bản trong xây dựng cảng biển. Tại đây, lần đầu tiên chúng ta thực hiện phương thức cho thuê một phần kết cấu hạ tầng cảng biển mà người đại diện cho Nhà nước ký hợp đồng cho thuê là Cục HHVN. Đây là một chính sách đúng đắn tạo tiền lệ áp dụng rộng rãi một phương thức mới trong đầu tư kinh doanh khai thác cảng biển ở nước ta.
Nhiều dự án nghiên cứu xây dựng các cảng mới đang được gấp rút triển khai, đó là các cảng Lạch Huyện cho khu vực Hải Phòng, Cảng Cái Mép-Thị Vải cho khu vực Đồng Nai - Thành Phố HCM, Cảng Lớn cho Đồng bằng Sông Cửu Long. Đặc biệt, chủ trương của ngành về xây dựng cảng trung chuyển quốc tế Vân Phong tại tỉnh Khánh Hòa đã được Đảng và Chính phủ chấp thuận cho phép tiến hành nghiên cứu khả thi. Đây là một chủ trương táo bạo và khoa học trên cơ sở phát huy lợi thế về điều kiện địa lý tại khu vực Vân Phong, xu hướng phát triển trong vận tải biển của thế giới hiện tại và tương lai. Đây là khâu đột phá quan trọng cho sự phát triển không những đối với hệ thống cảng biển mà cho cả lĩnh vực vận tải và dịch vụ hàng hải của Việt
Nam trong tương lai.
Về hoạt động vận tải biển và dịch vụ hàng hải
Hiện cả nước đã có gần 3 triệu DWT được đăng ký tại sổ đăng ký tàu biển quốc gia với đầy đủ các loại tàu của nhiều chủ thể quản lý khác nhau đó là các doanh nghiệp Nhà nước, Công ty TNHH, các Công ty cổ phần, Hợp tác xã, tư nhân
Cùng với sự gia tăng về số lượng tàu và tấn trọng tải, thị phần vận tải của đội tàu biển quốc gia đã có sự tăng trưởng từ 13,5% năm 2000 lên 20% năm 2004.
Trong những năm gần đây, ngành công nghiệp đóng tàu trong nước đã có những bước tiến vượt bậc, đáp ứng và hỗ trợ đắc lực nhu cầu phát triển đội tàu Việt Nam, hạn chế tối đa việc nhập khẩu tàu cũ và đưa tàu ra nước ngoài sửa chữa. Ngành đã cho xuất xưởng nhiều tàu trên 1 vạn tấn, các loại tàu công trình bước đầu đáp ứng nhu cầu trong nước và đã có khả năng xuất khẩu sang các nước có nền công nghiệp đóng tàu phát triển. Cơ quan phân cấp tàu biển Việt
Nam đã có được khả năng phân cấp hầu hết các loại tàu biển, quan hệ hợp tác giữa cơ quan phân cấp tàu biển Việt
Nam đang được phát triển và phát huy tác dụng: đã ký thỏa thuận hợp tác với hàng chục Tổ chức phân cấp tàu biển quốc tế. Điều này cũng đã tạo nhiều thuận lợi cho các chủ tàu Việt
Nam trong quá trình quản lý và khai thác tàu.
Hoạt động dịch vụ hàng hải đã có bước phát triển lớn, với 9 ngành dịch vụ chủ đạo, với hàng trăm doanh nghiệp đang hoạt động trong lĩnh vực này đã làm cho hiệu quả hoạt động của khu vực dịch vụ hàng hải ngày một cao.
Về công tác bảo đảm an toàn hàng hải
Đảm bảo an toàn hàng hải nằm trong bảo đảm an toàn giao thông nói chung đã được đặc biệt quan tâm bởi công tác này mang những nét đặc thù riêng có tầm ảnh hưởng lớn đến quan hệ quốc tế của ngành và an ninh quốc gia. Chúng ta đã thiết lập một hệ thống với gần 80 đèn biển, hàng trăm phao tiêu báo hiệu dẫn luồng với các thiết bị hiện đại cho phép các tàu biển hành hải trên luồng cả ban ngày lẫn ban đêm. Chúng ta đã thiết lập hệ thống 32 đài thông tin duyên hải hiện đại đáp ứng tiêu chuẩn của Tổ chức viễn thông hàng hải quốc tế, đã thiết lập Tổ chức tìm kiếm cứu nạn hàng hải trong cả nước, bước đầu được trang bị các phương tiện cứu nạn hiện đại góp phần thực hiện nghĩa vụ của quốc gia có biển, làm yên lòng các nhà hàng hải trong và ngoài nước khi hoạt động trên vùng biển Việt Nam, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia trên biển.
Về công tác đào tạo nguồn nhân lực
Hệ thống 2 trường đại học và 2 trường trung học hàng hải với những phương tiện giảng dạy hiện đại đã thực hiện tốt chức năng đào tạo cán bộ quản lý thuyền viên cho ngành hàng hải đáp ứng các tiêu chuẩn hàng hải quốc tế, phù hợp Công ước quốc tế về các Tiêu chuẩn huấn luyện, Cấp cứng chỉ chuyên môn và Trực ca (STCW 78/95). Ngày nay sỹ quan hàng hải Việt nam đã có đủ trình độ vận hành hầu hết tất cả các loại tàu trên các đại dương.
Về công tác Hợp tác quốc tế
Đã từ lâu, hợp tác quốc tế là một phần quan trọng trong hoạt động của ngành HHVN. Từ năm 1987 Việt
Nam trở thành thành viên của Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO).
Ngành đã tham mưu cho Nhà nước tham gia ký kết 9 công ước quốc tế, 14 hiệp định hàng hải với các nước trong khu vực và trên Thế giới. Chúng ta đã thành lập các hiệp hội chủ tàu, cảng biển, đại lý tàu biển... và đã tham gia với tư cách là thành viên chính thức của các hiệp hội quốc tế nhằm tranh thủ kinh nghiệm và hợp tác trên lĩnh vực hàng hải.
Những yếu tố trên đã tranh thủ được sự hợp tác của nhiều tổ chức hàng hải và các tập đoàn kinh tế của nước ngoài, chúng ta đã tận dụng tốt nguồn vốn ODA, ORET để phát triển ngành.
*
* *
Ngành Hàng Hải Việt Nam tự hào rằng, trải qua 40 năm xây dựng, phát triển và trưởng thành, dù với nhiều tên gọi, tổ chức và nhiệm vụ khác nhau nhưng ngành đã có những đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng của Đảng, tạo ra nhiều thành quả và dấu ấn quan trọng trong lịch sử phát triển của mình.
Tiếp tục phát huy truyền thống vượt mọi khó khăn, đoàn kết nhất trí, tin tưởng tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam, ngành Hàng Hải Việt Nam quyết tâm phấn đấu xây dựng ngành trở thành ngành kinh tế hoạt động có hiệu quả cao, góp phần thực hiện mục tiêu:
“Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh”
